In een donkere ruimte staan vijf verschillende schermen opgesteld. Op die schermen zien we scènes van een aantal mensen die zich een weg proberen te banen door een getijdenlandschap van eb en vloed. Hun namen, achtergronden en afkomst blijven onbekend. De horizon is eindeloos, een referentiepunt ontbreekt. Dat de mensen aan het overleven zijn, is meteen duidelijk. Met hout, plastic, touw en andere gevonden materialen bouwen ze vlotten en bootjes om het steeds weer stijgende water het hoofd te bieden. Vaste grond is er nauwelijks, alles is voortdurend in beweging.

In Tidal Settlers lijkt de mens zich te moeten aanpassen aan een wereld waarin een thuis steeds verder uit beeld raakt. Geen verre, fictieve toekomst, maar een werkelijkheid die opvallend dichtbij komt. Het stijgende water kan daarbij niet alleen worden gelezen als een verwijzing naar klimaatverandering, maar ook als metafoor voor de vele crises die mensen vandaag dwingen hun vertrouwde omgeving te verlaten: oorlog, conflict, politieke instabiliteit. De vraag wie ergens kan blijven en wie gedwongen wordt om verder te trekken, klinkt daardoor voortdurend op de achtergrond.

Het roept een beklemmend gevoel op. Als kijker word je, net als de vluchtelingen die in beeld zijn gebracht, midden in de situatie geplaatst en ontkom je nauwelijks aan de vraag: hoe zou ik reageren als ik mij in deze omstandigheden bevond? De zee is daarbij een belangrijke ingang. Als natuurkracht die voor veel Nederlanders vertrouwd is, kan ze volgens Juul Hondius helpen om het publiek dichter bij de ervaring van ontheemding te brengen.

Maar hoe vertel je een verhaal over vluchtelingen zonder hen te reduceren tot nummers, slachtoffers of stereotypen, maar ze te laten zien als mensen zoals ieder ander? Hoe kun je als maker een gevoel van ontheemding oproepen?

Ontheemding

Juul heeft zelf geen ervaring met ontheemding. Wel groeide hij op met de verhalen van zijn moeder; als vijfjarig kind maakte zij de dramatische ‘Vlucht van Breda’ mee. De gruwelen van de oorlog die zij daar zag en onderging, hebben een diepe indruk op haar leven gemaakt. En ook op haar zoon, want haar verhalen zitten sinds zijn jeugd als een film in zijn hoofd. In een wereld waarin een nieuwe wapenwedloop steeds vanzelfsprekender lijkt te worden, vraagt Juul zich af of we in Europa nog werkelijk beseffen wat oorlog betekent.

Toen Juul in 2010 in Parijs en Calais asielzoekers interviewde, kwamen de verhalen van zijn moeder samen met die van de mensen die hij daar ontmoette. Hun redenen om hun vaderland te ontvluchten verschilden, maar de onderliggende overeenkomst was rechteloosheid en het gevaar dat daaruit voortkomt. Volstrekte machteloosheid tegenover een staat, criminelen of andere mensen met kwade bedoelingen.

Juul Hondius - Tidal Settlers, filmstill ‘Night’, 2026

Empathie

Wie zichzelf moet zien te redden, vertrekt. Zo simpel is het. Maar vanaf dat moment ligt je leven volledig overhoop en begin je aan een reis waarvan je niet weet hoe die zal eindigen. Juul wil mensen daarvan bewust maken. Empathie kweken in plaats van angst voor de ander. Vanuit daar ontstond dan ook het idee om samen te werken met vluchtelingen en migranten en ruimte te maken voor hun verhalen. Als tegenwicht tegen de groeiende weerstand, de polarisatie en het gemak waarmee asielzoekers tot zondebok worden gemaakt. Tegenover die verharding zet Juul aandacht, menselijkheid.

De samenwerking begon simpel: een briefje op het prikbord van Boost, een centrum in Amsterdam-Oost voor nieuwkomers met een vluchtachtergrond en vrijwilligers uit de omgeving. Een plek waar mensen hun sociale netwerk kunnen vergroten, cultuur uitwisselen, de taal leren en zich op eigen tempo verder ontwikkelen.

Het briefje luidde: ‘Mensen gezocht voor avontuurlijk filmproject, acteerervaring niet nodig maar het vraagt wel om enig doorzettingsvermogen.’ Twee mannen reageerden: Montaser Alsabe en Abed Hussein. Geen van beiden was acteur, maar beiden hadden een grote passie voor film en creatief werk. Bovendien zijn ze in hun land van herkomst professioneel actief in de filmwereld en waren ze op zoek naar een nieuwe mogelijkheid om te experimenteren, samen te werken en andere mensen te leren kennen. Toen ze Juul ontmoetten, zagen ze het project dan ook niet alleen als een kans om deel te nemen aan een artistiek werk, maar ook als een ruimte waarin ze hun ervaring en passie konden inzetten en tegelijkertijd een andere ervaring konden opdoen.

In de weken die volgden, werkten ze samen aan een scenario. Ze bedachten de structuur, schreven de scènes uit en dachten na over de uitstraling van de acteurs: welke jassen, welke schoenen? En over de props: plastic, hout, touw, spullen die in zo’n situatie van levensbelang zijn.

Eerder was Juul al geïnspireerd geraakt door een beeld uit een televisiedocumentaire over een groep fanatieke wadlopers die in 1963 van Texel naar Vlieland trok. De afstand was zo groot dat ze de oversteek niet binnen de tijd van het getij konden maken. Ze namen lange bamboestokken mee en construeerden ’s avonds een tijdelijk, wankel verblijf boven het rijzende water. Ze noemden die constructies ‘overvloedingsstoelen’. De volgende ochtend liepen ze verder. ‘Dat beeld zag ik als een uitgangspunt om een heel ander verhaal te vertellen over ontheemden.’

Toen Montaser en Abed in het project stapten, groeide het idee dat de bamboeconstructie slechts een van de middelen was om met het water om te gaan. Ook andere spullen en methodes kregen een plek in het verhaal. Mensen en objecten kregen ieder een eigen ontwikkelingslijn binnen het scenario: individuen ontmoeten elkaar in die oneindige ruimte, maar ook spullen komen samen. Ze worden gedeeld, gebruikt en doorgegeven, waarna zowel de mensen als de spullen opnieuw hun eigen weg gaan.

Juul Hondius - Tidal Settlers, filmstill ‘Raft’, 2026

Vertrouwen

In het begin was het vooral aftasten. Abed: ‘De eerste ontmoeting voelde als het begin van een weg waarvan nog niet duidelijk was waar die naartoe zou leiden. Het kostte tijd voordat er vertrouwen ontstond tussen ons en Juul. Maar na een tijdje veranderde die eerste afstand in wederzijds vertrouwen. De gesprekken werden opener en het werk werd steeds meer een gezamenlijk proces.’

‘Vertrouwen’, dat was het kernwoord, aldus Montaser, die via Zoom spreekt uit Valencia, waar hij sinds vier jaar voor het eerst weer even met zijn zus herenigd is. ‘Je weet niet hoe je iemand moet inschatten, wat iemands intenties zijn, wat je van elkaar kunt verwachten. De situatie is nog onduidelijk, fluïde, onzeker, net als het moment waarop je uit je eigen land vlucht en samen met andere onbekenden je weg moet vinden in een nieuw land, waar je de taal, de gewoonten, alles nog moet leren.’

‘Dat gold ook wel voor mij,’ voegt Juul eraan toe. ‘Deze samenwerking was in het begin voor ons alledrie spannend. Los van de taalbarrière, was het ook de vraag wat we precies van elkaar konden verwachten. Gaandeweg kom je erachter wat ieders kwaliteiten zijn en dan is je culturele achtergrond nog steeds van belang maar al snel spraken we in dezelfde artistieke taal met elkaar. Dat was leerzaam en grappig. Over bepaalde dagelijkse en maatschappelijke zaken moet je elkaar alles uitleggen terwijl zoiets als een scenario schrijven of een storyboard maken een universele taal heeft.’

Juul Hondius - Tidal Settlers, filmstill ‘S’, 2026

Precair

De opnameweek midden op zee was een uitzonderlijke ervaring voor zowel crew als cast. Lang niet iedereen aan boord wist hoe het getij werkt of had ooit op een schip verbleven. Juul: ‘En ik had het gevoel dat het ergens ook precair was, want we gingen scènes naspelen die voor de spelers herkenbaar en soms pijnlijk waren. Een van de acteurs had zelf op een bootje op de Middellandse zee gezeten, maar kon daar naar eigen zeggen gemakkelijk afstand van nemen. Een andere acteur kreeg tijdens de opnames het gevoel iets te ervaren van wat haar ouders hadden meegemaakt toen zij voorgoed van China naar Taiwan vertrokken. Dat was heel krachtig.’

Een paar weken na de opnames vonden de aanslagen van 7 oktober 2023 plaats en opeens kwamen alle schijnwerpers op het Israëlisch-Palestijnse conflict te staan. Alles leek zwart-wit te worden.
Montaser en Abed waren in die tijd in voortdurende onzekerheid rondom het lot van hun familieleden en vrienden in Gaza. ’Sindsdien zeggen we in bepaalde situaties liever niet zeggen dat we uit Gaza komen,’ vertelt Montaser. ‘Alles is politiek geworden, terwijl wij daar eigenlijk helemaal niet mee bezig willen zijn. Wij willen gewoon leven.’ Ook het feit dat de families van Montaser en Abed naar Nederland konden komen, maakte de samenwerking tijdelijk complexer.

Abed: ‘We moesten voortdurend schakelen tussen het werken aan de scènes en het denken aan de oorlog, tussen het proberen te bouwen van een nieuwe artistieke wereld en de zorg om onze families. De werkelijkheid rondom het project was niet langer slechts een achtergrond, maar werd onderdeel van ons dagelijks leven.’

Vragen oproepen

Maar nu is het werk er. Op ITWGO is Tidal Settlers te zien tussen de bomen van Vlieland, met de zilte zeelucht nooit ver weg. Juul, Montaser en Abed zijn alle drie aanwezig op het festival. Wat hopen ze dat het publiek na afloop meeneemt? Montaser: ‘Ik hoop dat mensen naar huis gaan met vragen over hoe onze gezamenlijke toekomst eruit moet zien. Over nieuwkomers, over ons als nieuwe boeren’.

‘Buren, niet boeren,’ corrigeert Juul.
‘Hij is een goede docent,’ lacht Montaser.
Abed knikt. Juul voegt toe: ‘Het is niet erg als bezoekers na afloop met enige verwarring weglopen. Als kunstenaar wil je niet alles voor je publiek invullen. Je wilt, naast empathie voor de ‘vreemdeling’ opwekken, ook vragen oproepen zoals: wie zijn die mensen en wat denk ik over hen, gaat het beklemmende gevoel over mijn eigen angsten of vraag ik me af hoe het met die mensen verder zal gaan?

Op een van de schermen is het donker geworden. De horizon is verdwenen. Het enige wat diepte geeft, is een klein, in elkaar gezet zeilbootje, met daarachter een persoon met een lamp in zijn hand die het witte doek, iets wat op een laken lijkt, verlicht. Een poëtisch beeld, dat doet denken aan de schilderijen van Caspar David Friedrich: eenzame figuren in een uitgestrekte, onpeilbare wereld. En tegelijk heeft het iets hoopvols: een beeld van menselijke vindingrijkheid en overlevingsdrang, een poging om, ondanks alles, weer vaste grond onder de voeten te krijgen.

Dit interview is geschreven door Ruben Jacobs in opdracht van Mister Motley.